HAUMEA TANA ƁOYE ZUCIYA TA DUTSE

Bayan Neptune, wasu ƙananan duniyoyin ƙanƙara suna kewayawa waɗanda aka daɗe ana ɗaukar su a matsayin duniyoyi masu sanyi, matattu. Binciken sararin samaniya ya nuna cewa wasu daga cikinsu suna aiki, kuma ya tayar da wata tambaya mai ban sha’awa: shin za su iya ɓoyewa — ko sun taɓa ɓoyewa — tekuna na ruwa mai gudana a ƙarƙashin ƙanƙararsu? Amsa ta tana buƙatar ganin cikinsu, kuma auna kai tsaye na cikinsu ba safai ba ne.

Haumea ita ce baƙuwa a cikin iyalin. Tana juyawa cikin kusan awa 3.9, da sauri har siffarta ta miƙe zuwa ellipsoid mai tsawo. Samanta kusan tsantsar ƙanƙarar ruwa ce. Tana da zobe, iyalin gutsuttsura daga wani tsohon karo, da watanni biyu, Hi’iaka da Namaka. Hakan ya sa ta zama mafi kyawun zaɓi don auna abin da ke ciki.

Karanta ciki ta hanyar watanni

Jiki mai juyawa yana dannewa, kuma wannan dannewar tana bayyana a cikin ƙarfin janyewarsa (gravity) a matsayin wani kashi da ake kira J₂. J₂ yana sa kewayoyin watanni su karkace a hankali (precess). Ƙimarsa ta dogara da yadda aka rarraba nauyi a ciki:

J₂ M R² = C − ½ (B + A)

inda A, B da C su ne lokutan inertia (moments of inertia) na jikin. Kwatanta J₂ da aka auna daga watanni da siffar waje, wadda aka auna lokacin da Haumea ta wuce gaban taurari, za ka gane ko nauyin ya bazu daidai ko ya taru a tsakiya.

Benjamin Proudfoot, na Jami’ar Central Florida, da abokan aikinsa sun haɗa kusan shekaru ashirin na hotunan Hubble na Hi’iaka da Namaka — har da sababbin lura uku a 2026 — da wani ɓoyewar tauraro (stellar occultation) na 2025 da ya kama duka Haumea da Namaka. Sun daidaita wani samfurin motsi mai ma’auni 18 masu ’yanci. Wata tabbatarwa: shimfiɗar kewayon da suka samo ta yi daidai da ta zoben Haumea, wanda aka auna daban.

Dannewa ta yi kaɗan ga duniya mai daidaito

Daidaitawar ta ba Haumea nauyin kusan 3.9 × 10²¹ kg kuma, karo na farko daidai, J₂ = 0.143 (± 0.025). Haumea mai daidaito mai siffa iri ɗaya za ta sami J₂ tsakanin kusan 0.22 da 0.26. Idan aka haɗa siffar, nauyin da juyawar, an ƙi samfurin mai daidaito da fiye da sigma 3.

Don haka Haumea ta rabu layi-layi (differentiated): zuciya mai nauyi ta dutse a ƙarƙashin mantle mai cike da ƙanƙara. Marubutan sun kira wannan tabbaci na farko mai gamsarwa ta hanyar motsi na rabuwa layi-layi a wani babban abu da ke bayan Neptune.

Duk samfuran layi biyu da suka dace da siffar da J₂ suna da yawan zuciya tsakanin kilogram 2,500 da 3,500 a kowace mita mai kubi. Misali ɗaya: zuciya mai kusan kilomita 800 da 690 da 450, a cikin jiki mai kusan kilomita 1,000 da 840 da 525. Sauran samfura da yawa ma suna aiki.

Tarihi mai ruwa

Wannan yawan ya dace da dutse mai ruwa a ciki (hydrated rock) — dutsen da ruwa ya sauya. Irin waɗannan halayen sinadarai suna gudana ne kawai sama da kusan kelvin 273, don haka babban adadin ruwa dole ne, a wani lokaci, ya kasance mai gudana a cikin Haumea, wataƙila a matsayin teku a ƙarƙashin saman. Samfuran zafi da marubutan suka ambata suna nuna cewa tekun ba zai iya tsira har zuwa yau ba; suna ganin wannan ya cancanci ƙarin dubawa. Zuciyar kanta za ta kasance mai zafi har yau, sama da 700 K.

Wani abin mamaki ya rage. Makemake, wadda girmanta ya yi kama da na Haumea, da Eris suna nuna methane a samansu wanda zai iya fitowa daga irin wannan sinadaran dutse da ruwa. Haumea ba ta nuna ko kaɗan ba. Daga cikin bayanin da aka tattauna: wani siririn rufin ƙanƙara daga watannin da suka lalace yana rufe ta, ko methane da bai taɓa kaiwa saman ba.

Bayanan kuma suna nuni, ba tare da hujja ba, cewa siffar Haumea za ta iya zama “burbushi” (fossil), wadda ta daskare lokacin da take juyawa da sauri. Ingantattun ɓoyewar taurari — wani kamfe ya nufi Mayu 2026 — da ƙarin bin diddigin watanni ya kamata su warware hakan. A halin yanzu ƙungiyar ta zana darasi mai ƙarfin hali: yawancin duniyoyi da ke bayan Neptune da suka fi kilomita 1,000 girma wataƙila sun narke a ciki kuma sun riƙe ruwaye ma.