Số ra ngày 1 tháng 10, 2026

Neutrino có ba khối lượng. Không ai biết chính xác thứ tự của chúng. Khối lượng thứ ba nặng hơn hay nhẹ hơn khối lượng thứ nhất?

Dưới 650 m đá ở miền nam Trung Quốc, JUNO canh chừng 20.000 tấn chất lỏng phát sáng. Nó bắt các phản neutrino từ tám lõi lò phản ứng cách 52,5 km. Mỗi hạt để lại một chớp sáng nhỏ. Trong 207 ngày: 8.294 hạt.

Kết quả: những giá trị sắc nét nhất thế giới cho hai tham số neutrino, với độ chính xác khoảng 1 đến 2%. Và phép đo đầu tiên của JUNO cho tham số thứ ba, chính xác tới khoảng 1%.

Kết hợp với các thí nghiệm máy gia tốc, dữ liệu ủng hộ thứ tự "thuận". Một phân tích cho tỷ lệ cược khoảng 10 ăn 1. Một phân tích khác cho 2,1 sigma. Nhóm nghiên cứu gọi đó là một dấu hiệu, chưa phải phán quyết. Thêm nhiều năm dữ liệu sẽ trả lời.

Nguồn: Measurement of Neutrino Oscillation Parameters at JUNO and Indication of the Neutrino Mass Ordering, https://arxiv.org/abs/2609.37895

Một số hạt có spin bằng một nửa. Đo nó, và quy luật lượng tử cho phép hai đáp án: +½ hoặc −½. Không gì khác. Vậy làm sao một phép đo có thể cho ra 7?

Năm 1988, ba nhà vật lý đã tìm ra một kẽ hở. Hãy đo thật nhẹ nhàng. Rồi chỉ giữ lại những trường hợp hiếm hoi kết thúc ở một trạng thái khó xảy ra. Giá trị trung bình có thể rơi xa ngoài khoảng cho phép.

Thí nghiệm spin của họ chưa bao giờ được thực hiện. Một nhóm ở Toronto giờ đã làm được. Họ dùng các nguyên tử rubidi được làm lạnh thành một sóng lượng tử duy nhất.

Sau một cú đẩy từ tính nhỏ xíu, các nguyên tử được chọn chuyển động như thể bị đẩy mạnh hơn 14 lần. Theo ngôn ngữ spin: kết quả là 7, với sai số ±3. Vật lý không hề bị phá vỡ. Bí quyết là giao thoa — và rất nhiều nguyên tử bị loại bỏ.

Nguồn: Measuring the spin of a spin-1/2 and getting a result of 7, https://arxiv.org/abs/2609.37822

Xa ngoài Sao Hải Vương, Haumea, một hành tinh lùn bị kéo dài, đang tự quay. Một ngày ở đó kéo dài khoảng 3,9 giờ. Bên trong nó có gì?

Hai vệ tinh của nó, Hi'iaka và Namaka, nắm giữ câu trả lời. Một thế giới quay nhanh và dẹt kéo các vệ tinh của nó theo một cách đặc biệt. Quỹ đạo của chúng xoay dần.

Một nhóm Mỹ đã theo dõi hai vệ tinh này trên 20 năm ảnh Hubble. Độ xoay quá nhỏ đối với một thiên thể đồng nhất. Haumea hẳn phải giấu một lõi đá đặc dưới lớp manti băng.

Mật độ của lõi, 2.500 đến 3.500 kg mỗi mét khối, phù hợp với đá bị nước biến đổi. Vậy nước lỏng từng lấp đầy bên trong thế giới băng giá này. Có thể thậm chí là cả một đại dương. Các tác giả cho rằng phần lớn các thế giới lớn ngoài đó đã đi theo cùng một con đường.

Nguồn: The Dense, Rocky Core of Haumea Revealed by Satellite Dynamics, https://arxiv.org/abs/2609.36037

Mỗi sáng trên Sao Hỏa, một đám mây trắng mảnh mọc ra từ núi lửa Arsia Mons. Trong ba giờ, nó có thể trải dài 1.800 km. Chưa mô hình nào từng tái hiện được chiếc đuôi dài của nó.

Băng trong mây thường hình thành trên các hạt bụi. Hình thành trực tiếp từ hơi nước đòi hỏi độ ẩm cực cao. Trên Trái Đất, điều đó bị coi là bất khả trong không khí thực.

Một nhóm ở Paris đã thêm loại băng "không cần bụi" này vào một mô hình thời tiết Sao Hỏa. Trong một túi khí lạnh phía trên núi lửa, độ ẩm đạt 100.000 lần mức bão hòa. Hàng trăm tinh thể mỗi centimét khối xuất hiện. Khi đó chiếc đuôi của đám mây hiện ra đúng.

Các tác giả lưu ý: đây là bản thảo trước khi bình duyệt, với những lỗi đã biết được sửa sau đó. Bản đã bình duyệt nói các đám mây "gợi ý" quá trình này. Nếu đứng vững, một ý tưởng trong sách giáo khoa cuối cùng đã được thấy đang vận hành.

Nguồn: Homogeneous Nucleation of Water Vapor Evidenced by Elongated Clouds on Mars, https://arxiv.org/abs/2609.37259

Các mảng kiến tạo của Trái Đất trượt trên một lớp mềm của manti. Một chút đá nóng chảy có thể bôi trơn lớp này. Nhưng ở sâu dưới đó, magma chảy dễ đến mức nào?

Hầu hết mọi thứ bị nén đều cứng lại. Các thí nghiệm lại cho thấy magma bazan làm điều ngược lại, cho đến một ngưỡng nhất định. Rồi giới phê bình gọi đó là sai lệch do phòng thí nghiệm.

Một nhóm Trung Quốc - Đức đã mô phỏng bazan nóng chảy đến từng nguyên tử. Một mạng nơ-ron tăng tốc việc tính lực ở mức lượng tử. Có tới 600 lần chạy cho mỗi điều kiện. Kết luận: ở 2.073 K, độ nhớt giảm khoảng 19% khi lên tới 3 GPa, rồi tăng trở lại. Các nguyên tử nhôm đổi bạn liên kết giúp dòng chảy dễ hơn.

Điểm bất ngờ: chỗ trũng này không giải thích vì sao magma tích tụ dưới các mảng. Nhiệt độ mới là lời giải. Ở sâu nóng hơn, chất nóng chảy loãng ra. Lên cao nguội hơn, nó chậm dần cho đến khi dừng lại.

Nguồn: Anomalous pressure-dependent viscosity of basaltic melts and its role in asthenosphere melt accumulation, https://arxiv.org/abs/2609.36623

Hãy tô màu mọi điểm của mặt phẳng. Quy tắc: hai điểm cách nhau đúng 1 không bao giờ cùng màu. Cần bao nhiêu màu? Được đặt ra năm 1950, câu hỏi vẫn còn bỏ ngỏ: từ 5 đến 7.

Giờ hãy đổi cây thước. Các nhà toán học có thể đo khoảng cách theo vô số cách khác, gọi là chuẩn. Trong d chiều, cây thước thông thường cần một số màu tăng bùng nổ.

Noga Alon, Matija Bucić và James Davies giải quyết các chuẩn "điển hình". Ở đó, 2d màu luôn là đủ. Và một số chuẩn cần đúng 2d. Mười chiều, hai mươi màu.

Trên đường đi, họ giải được một giả thuyết năm 1978 của Schoenberg. Họ cũng ghi công ChatGPT 6 Pro cho chứng minh của bổ đề cuối cùng còn thiếu. Các tác giả đã giúp định hướng nó bằng ý tưởng của chính mình.

Nguồn: Hadwiger–Nelson Problem for Typical Norms, https://arxiv.org/abs/2609.36220

Tháng 5 năm 2025, một tàu container 75.000 tấn mắc cạn ở Biển Đỏ. GPS của nó được cho là đã bị nạp một vị trí giả. Con tàu mắc kẹt hơn năm tuần. Chuyện này phổ biến đến mức nào?

Một nhóm của Georgia Tech đã kiểm tra báo cáo vị trí của hơn 367.000 con tàu. Cuộc khảo sát kéo dài khoảng mười tuần. Họ đánh dấu những chuyển động bất khả thi, rồi tìm những nơi có nhiều tàu bị đánh lừa cùng lúc.

Kết quả: 17.936 đợt đáng ngờ và 31 điểm nóng. Ít nhất 22 điểm cho thấy dấu hiệu mạnh của giả mạo GPS. Tàu chạy vòng tròn ngoài khơi bờ Biển Đen. Những tàu khác nhảy lên một sân bay ở Jordan, sâu trong đất liền.

Chính đường đi giả từng xảy ra trước vụ mắc cạn ở Biển Đỏ đã xuất hiện ở đó năm tháng trước. Các tác giả đề xuất bản đồ rủi ro giả mạo cho thủy thủ, giống như bản đồ thời tiết.

Nguồn: She Spoofed Sea Ships by the Sea Shore: Measuring Large-Scale GPS Spoofing in Global Maritime Traffic, https://arxiv.org/abs/2609.37676

Chạm vào quả chín của cây bóng nước Impatiens balsamina, nó sẽ nổ tung, bắn hạt ra xa. Các kỹ sư ở Hàng Châu đã sao chép mẹo này để đưa robot tí hon vào bên trong dạ dày.

Viên nang của họ rộng khoảng 8 mm. Một chóp silicone mềm bị lộn trái, như một chiếc lò xo. Một lớp gel chứa hạt nano sắt giữ nó tại chỗ.

Nam châm dẫn viên nang đang đóng đến mục tiêu. Rồi một từ trường xoay chiều làm ấm gel lên khoảng 41 °C. Gel nhượng bộ. Trong chưa đầy 50 ms, chóp bật về và bắn hàng hóa ra ngoài với tốc độ 1 m/s.

Nó hoạt động trên một đường ray in 3D và trên dạ dày lợn đặt ngoài cơ thể. Chưa thử trên động vật sống, và gel vẫn còn phải đối mặt với axit dạ dày. Bốn trong số các tác giả đã nộp đơn xin cấp bằng sáng chế.

Nguồn: A Bioinspired Magnetothermally Triggered Capsule for Rapid Microrobot Release, https://arxiv.org/abs/2609.37598

Lưu huỳnh là một nguyên tố phổ biến trong vũ trụ. Nhưng trong những đám mây lạnh nơi sao ra đời, chưa tới 5% lượng lưu huỳnh lộ diện. Phần còn lại ở đâu?

Một nhóm Nhật Bản - Tây Ban Nha đã tái tạo những điều kiện đó trong một buồng chân không ở −263 °C. Họ tạo ra từng nguyên tử lưu huỳnh riêng lẻ trên một màng bụi giống bụi vũ trụ, đôi khi bị vùi dưới lớp băng.

Họ làm ấm bụi lên 180 K, rồi lên nhiệt độ phòng. Khoảng một nửa số nguyên tử vẫn ở nguyên chỗ, liên kết hóa học với silicat. Ngay cả những nguyên tử rơi trên băng cũng tự đào đường xuống tới nó.

Trong một mô hình đám mây đang hình thành, 10 đến 20% toàn bộ lưu huỳnh bị giữ lại. Vô hình với kính thiên văn, nó chỉ thoát ra khi sóng xung kích làm nóng bụi. JWST có thể kiểm chứng.

Nguồn: Thermally irreversible sulfur chemisorption on silicate grains as a major sulfur reservoir in molecular clouds, https://arxiv.org/abs/2609.37663

Hạt giống mang theo vi sinh vật của riêng chúng. Một số giúp cây, số khác làm cây bệnh. Nông dân chống lại loại có hại bằng hóa chất.

Một nhóm ở Paris thử một vũ khí khác: plasma lạnh. Đó là không khí tích điện, đầy các phân tử hoạt tính, nhưng gần với nhiệt độ phòng. Họ chiếu plasma lên hạt của cây thí nghiệm Arabidopsis trong 5 hoặc 15 phút.

Khi không xử lý, tới 100% số hạt mọc mốc, tùy lô. Sau 5 phút plasma, gần như không còn. Sau 15 phút, hoàn toàn không. Mọi lô vẫn nảy mầm đầy đủ, với cùng tốc độ.

Điều bất ngờ đến sau. Xét nghiệm DNA trên cây con cho thấy một quần xã nấm bị xáo trộn. Nấm Penicillium vốn chiếm ưu thế mờ dần ở một số lô, và các loại nấm khác thế chỗ. Làm sạch một hạt giống cũng quyết định ai sẽ dọn đến tiếp theo.

Nguồn: Cold atmospheric plasma decontaminates Arabidopsis thaliana seeds and remodels seedling fungal microbiota, https://arxiv.org/abs/2609.37222