एक अतिनवतारा, अनेक वेळा दिसलेला

प्रचंड दीर्घिका-समूह आपल्या खूप मागे असलेल्या वस्तूंचा प्रकाश वाकवतो. हे गुरुत्वीय भिंग (gravitational lens) एकाच दूरच्या वस्तूला अनेक वेळा दाखवू शकते — आणि प्रत्येक प्रतिमा वेगळ्या लांबीच्या मार्गाने येत असल्याने, प्रतिमा एकाच वेळी पोहोचत नाहीत. पार्श्वभूमीतील वस्तू स्फोट होत असलेला तारा असेल, तर त्याच्या प्रतिमांमधील विलंब मोजता येतो. समूहाच्या वस्तुमानाच्या प्रतिरूपाशी जोडल्यावर, हा विलंब हबल स्थिरांक देतो — विश्वाच्या प्रसरणाचा दर — अंतरे मोजण्याच्या नेहमीच्या शिडीपासून स्वतंत्रपणे.

असे पुन्हा पुन्हा दिसणारे फक्त मोजकेच अतिनवतारे (supernovae) माहीत आहेत, आणि त्यांपैकी सर्वात दूरचा 1.95 तांबडसरकीवर भाकीत केलेल्या भावी प्रतिमेची वाट पाहत आहे. टोरांटो विद्यापीठाचे सेजी फुजिमोतो आणि त्यांच्या 66 सहकाऱ्यांनी नोंदवलेला एक नवा अतिनवतारा ही तांबडसरकी जवळजवळ दुप्पट करतो.

तिथे नसलेला एक ठिपका

VENUS सर्वेक्षण भिंग-समूहांच्या पुन्हा पुन्हा प्रतिमा घेण्यासाठी जेम्स वेब अवकाश दुर्बिणीचा वापर करते. 3 जुलै 2026 रोजी त्याने RXC J0018.5+1626 हा समूह दहा गाळण्यांमधून (filters) पाहिला. एक छोटा, अतिशय लाल बिंदु-स्रोत दिसला, जो 15 डिसेंबर 2024 रोजी घेतलेल्या वेबच्या प्रतिमांमध्ये, आणि त्याआधीच्या हबलच्या प्रतिमांमध्येही, नव्हता. मधल्या काळात कशाचा तरी स्फोट झाला होता.

चमूने संचालकांकडून वेबचा अतिरिक्त वेळ मिळवला. 17 ऑगस्ट 2026 रोजी प्रतिमांचा दुसरा संच आणि एक सखोल वर्णपट घेतला गेला.

दीर्घिका-समूहाची रंगीत प्रतिमा, ज्यात अतिनवतारा चिन्हांकित आहे, पुढच्या प्रतिमेसाठी एक तुटक वर्तुळ, आणि 2024, जुलै 2026 आणि ऑगस्ट 2026 मधील तीन छोटे काप.

शोधाच्या वेळचा समूह. कंस SN Helios दर्शवतात; तुटक वर्तुळ पुढची प्रतिमा, 2 ते 6 वर्षांनंतर, कुठे अपेक्षित आहे ते दाखवते. उजवीकडे: डिसेंबर 2024 मध्ये काहीच नाही, जुलै 2026 मध्ये अतिनवतारा, ऑगस्टमध्ये आधीच अधिक मंद. — आकृती 1, Fujimoto et al. (2026), arXiv:2609.30440.

हायड्रोजनचा ठसा

वर्णपटात एक प्रबळ, रुंद हायड्रोजन-अल्फा रेषा दिसते, सुमारे 7,900 km/s रुंद, तिच्या निळ्या बाजूला एक खळगा असलेली — प्रसरण पावणाऱ्या ढगाचे अभिजात ‘P-Cygni’ स्वरूप. हायड्रोजन-बीटा आणि हेलियमच्या रेषाही याच आकृतिबंधाचे पालन करतात. निर्णय: एक प्रकार II अतिनवतारा, आपले हायड्रोजनचे आवरण टिकवलेल्या प्रचंड ताऱ्याच्या गाभ्याचा अवपात, 3.34 तांबडसरकीवर. त्याचे बाह्य थर 7,000 ते 9,000 km/s वेगाने प्रसरण पावत आहेत.

जवळच्या अतिनवताऱ्यांशी तुलना केल्यावर हा वर्णपट ताऱ्याच्या स्वतःच्या काळानुसार कमाल तेजस्वितेनंतर 27.5 ± 2.8 दिवसांनी घेतलेला ठरतो. सर्वात जवळचे साम्य SN 2013ej शी आहे, जी जलद घटणारी घटना होती.

2028–2032 मधील भेट

समूहाच्या वस्तुमानाची पाच स्वतंत्र प्रतिरूपे सहमत आहेत की हा अतिनवतारा अनेक प्रतिमांमध्ये दिसतो. ती निरीक्षित प्रतिमेचे विवर्धन 5.3 ते 25.1 दरम्यान ठेवतात; चमू सुमारे 11 हे मूल्य स्वीकारतो. पुढची प्रतिमा शोधानंतर 2 ते 6 वर्षांनी — 2028 ते 2032 दरम्यान — सर्व प्रतिरूपांमध्ये जवळजवळ त्याच जागी दिसायला हवी. काही प्रतिरूपे तर एक आधीची प्रतिमा अनेक दशकांपूर्वी ठेवतात.

SN Helios हा 2 तांबडसरकीपलीकडचा, मोजता येण्याजोग्या कालावधीत भावी प्रतिमा अपेक्षित असलेला, पुष्टी झालेला पहिला अनेक-प्रतिमा अतिनवतारा आहे. या प्रकारच्या आधीच्या विक्रमवीरांपेक्षा त्याचा स्फोट वैश्विक इतिहासात 1.4 अब्ज वर्षे आधी झाला. नियोजित केक वर्णपटदर्शनाने समूहाची प्रतिरूपे निश्चित झाल्यावर, आधीच्या भिंगित अतिनवताऱ्यांनी गाठलेल्या 2–4% इतक्या अचूक हबल-स्थिरांक मोजमापाची लेखकांना आशा आहे.

दिसण्याइतकी तेजस्वी नसलेली यजमान दीर्घिका

स्फोटाच्या ठिकाणी कोणतीही दीर्घिका दिसत नाही — ना सखोल अवरक्त प्रतिमांमध्ये, ना उत्सर्जन-रेषांमध्ये, ना ALMA च्या मिलिमीटर प्रकाशात. विवर्धनासाठी दुरुस्ती केल्यावर, यजमान दीर्घिका सुमारे −13 च्या निरपेक्ष अतिनील प्रतीपेक्षा मंद असली पाहिजे — अशा अतिनवताऱ्याच्या कोणत्याही ज्ञात यजमानापेक्षा मंद. यामुळे या कल्पनेला पाठबळ मिळते की अगदी छोट्या दीर्घिका निर्माण होणाऱ्या प्रत्येक ताऱ्यामागे असे अधिक स्फोट घडवतात.

16 तांबडसरकीवरचा तोतया

पहिल्या रंगांनी अगदी वेगळी कहाणी सांगितली होती. 2 मायक्रॉनखाली तीव्र घसरण, यजमान नाही, आणि अधिक लाल अशा सर्व पट्ट्यांमध्ये नोंद — हे सुमारे 16 तांबडसरकीवरच्या दीर्घिकेच्या स्वाक्षरीसारखे दिसत होते, आणि चमूने आधी याला एक आशादायक उमेदवार मानले. तीन धाग्यांनी एका दिवसात हे खोडून काढले: ‘ड्रॉपआउट’ पट्ट्यातील एक अंधुक संकेत, दोन शेजारी गाळण्यांमधील सपाट रंग, आणि सर्वात महत्त्वाचे म्हणजे हा स्रोत 2024 मध्ये अस्तित्वातच नव्हता.

हे सोंग किती पटण्याजोगे होते हे दाखवण्यासाठी, लेखकांनी प्रवाहांना (fluxes) विवर्धनाने भागले आणि दीर्घिका-प्रतिरूपे जुळवली: उत्तर आले 15.8 तांबडसरकी, आणि ती 10 पेक्षा जास्त असण्याची संभाव्यता 99.99% पेक्षा अधिक. अतिनवताऱ्याचा खरा वर्णपट दाखवतो की त्याच्या प्रकाशातील एक पायरी आणि हायड्रोजन रेषा मिळून अतिशय दूरच्या दीर्घिकेची नक्कल कशी करतात.

डावीकडे: 15.8 तांबडसरकीवरच्या दीर्घिका-प्रतिरूपाने जुळवलेले माहिती-बिंदू. उजवीकडे: 15.8 जवळ एक अरुंद संभाव्यता-शिखर, तर खरे मूल्य 3.34 आहे.

भिंग आणि पाठपुरावा-निरीक्षणांशिवाय, SN Helios 15.8 तांबडसरकीवरची दीर्घिका म्हणून खपून गेला असता. — आकृती 6, Fujimoto et al. (2026), arXiv:2609.30440.

शोधकांसाठी एक साचा

30–31 प्रतीपर्यंत पोहोचणारी सखोल सर्वेक्षणे म्हणजे नेमकी अशी जागा, जिथे असे तोतये शोधले जाण्याइतके तेजस्वी असतात आणि आत्मविश्वासाने चुकीच्या वर्गात टाकले जातात. एकाच समूहामागे एक सापडणे सुचवते की भिंगरहित विस्तृत शोधांना असे आणखी अनेक तोतये भेटतील. दीर्घिका-शोधकांना आपल्या उमेदवारांची छाननी करता यावी म्हणून चमू हा वर्णपट एक साचा (template) म्हणून प्रसिद्ध करत आहे. अतिनवताऱ्याच्या पुढच्या दर्शनाकडे घड्याळ चालत असताना, प्रकाश-वक्राचा पाठपुरावा करण्यासाठी 2026 च्या अखेरीस वेबची तिसरी भेट नियोजित आहे.